مطالعات باستان شناسي ما تا به حال نشان داده است کهن ترين آبادي  منطقه گناباد در شمال شرقي عمراني فعلي و در کنار کال شور بوده است که الان به نام تپه حصار معروف است . از حدود 3 هزار سال پيش تا دوران اشکاني و ساساني مسکوني بوده است و خوشبختانه ما در آنجا سکه هاي فراوان دوران اشکاني يافت کرده ايم. آن زمان از کال شور آب بر مي داشته اند و مصرف می کرده اند .
 به نظر مي رسد به علت تغييرات اقليمي سريعي که انجام شده کال شور که يک رودخانه جاري بوده است کم کم شور شده است و نمی وانسته اند جمعیت اطراف خود را جوابگو باشد. این موضوع باعث گردید ساکنان آن شهر به فکر آن بيافتند که يک مسکن جديد براي خود تهيه کنند. به دنبال این قضیه يک استثنا در تاريخ شهرسازي بشر رخ داده است. آن هم اينکه اول آمده اند قنات ايجاد کرده اند و بعد خانه در اطراف آن ساخته اند. چرا اين کار شده است؟

نگاهی به فرآیند شهرسازی در تمدن های کهن داشته باشیم. باستان شناسان وقتي سير تکويني يک جامعه را بررسي مي کنند  دیده اند معمولا جامعه ها در کنار يک رودخانه شکل مي گيرند و بزرگ مي شوند مانند بين النهرين، شهرهاي کنار سند ، رودخانه نیل و ... يا در فرمی دیگر در کنار چشمه ها يا آب هاي جاري مردم جمع مي شدند و جامعه ابتدایی خود را گسترش مي دهند تا شهرها ايجاد شود مانند نيشابور که در کنار آب جاري بينالود ساخته شده است.
 اما در گناباد ثابت شده  نه رودخانه اي وجود داشته است و نه چشمه اي بوده است که گروه هاي انساني در گرداگرد آن جمع شوند. پس چه اتفاقي افتاده است؟ مردم کم کم دور چه پدیده ای  سازمان یافته اند . و اینجا است که استثنای تاریخی شکل می گیرد. در اين محل اول قناتي ساخته اند و در مرحله دوم آنجا ساکن شده اند. اين از عجايب و شگفتي بشر است

• واژه شناسی گناباد :  گناباد یعنی قنات آباد

  در ارتباط با نام گناباد صحبت هاي بسياري شده است که تقريباً همگي غيرعلمي، احساسي و عوامانه بوده است. گناباد را اگر از نظر زبان شناسي بررسي کنيم با همه اين ريشه هايي که برايش بر شمرده اند منافات دارد. گيو آباد گفته اند. يعني محلي که گيو آن را آباد کرده است، جن آباد گفته اند، گناپا گفته اند، جنابد گفته اند يعني جمع گنبد بوده است که عربی اش شده جنابد، گناه آباد بوده است يعني بهمن پيشدادي گناهي مرتکب شده و بر او فرض شده است که براي کفاره آن در بيابان نقطه اي را آباد کن.  یک بار به علمی نبودن دیگر نام ها توجه کنید .گنبد به عربي اصلاً جنبد نمي شود و جمع جنبد هم جنابد نمي شود.
حقيقت آن است که هيچکدام از اين مطالب علمي نيست بلکه گناباد " کنابد" است. در سرتاسر شاهنامه نيز به همين نام آمده است. کنابد از دو واژه کنا+ بُد يا بَد تشکيل شده است. کنا به معناي قنات است. بد به معني دارنده است (ارتشبد و سپهبد) .
پس کنابد يعني قنات آباد. در لغت نامه پهلوي به فارسي نیزگناباد را کناوات گفته است. وات به معناي دارايي و صاحب است. از سوی دیگر ريشه کلمه قنات نيز کنات است.

و جالب است بدانيم که قهستان نيز به معناي قناتستان است در عرف معروف شده است که قهستان معرب کوهستان است. در عربي هيچگاه کوه به قه تبديل نمي شود بلکه بايد مي گفتند جبالستان. واژه قه به معناي قنات است و این کاملا ثابت شده است. در نامگذاري مناطق ديگر سرزمين ايران نيز واژه قه بکار رفته است. قهرود، قهساران، ... در لغت نامه دهخدا حدود 20 محل آورده است که با قه شروع مي شود و تمامي آن ها محلي است که قنات و کانال زيرزميني فراواني داشته اند. در ضمن اينکه دو سوم قهستان کوير است و چنان کوه هاي مرتفع يا معروفي مانند ديگر نقاط کشور ندارد که به اين نام معروف شود.

• قنات تمدن ساز :  14 ميليون و سيصد و هشتاد و سه هزار و پانصد متر مکعب خاک از عمق زمين بيرون آمده است!

 من دو افتخار در زندگي باستان شناسي ام دارم يکي اينکه قنات گناباد را براي اولين بار  شايد در جهان افتخار داشته ام مستند سازي کرده ام و تا عمق 186 متري با کمک حاج آقاي نبي پور پايين رفته ام و در کتاب "قنات قصبه گناباد يک اسطوره " که با تلاش دکتر پاپلي يزدي جمع آوري شده بسياري از اطلاعات داده ها و نمودارها کار علمي بنده مي باشد. و دومين افتخار من، حفاري در اطراف حرم مطهر امام رضا عليه السلام مي باشد. در حفاري زير گذر حرم در قسمت زير ايوان طلاي صحن نو به فاصله کمي از ضريح مبارک کار کرده ام و اطلاعات نابي بدست آورده ام.

 اما علمي ترين، کهن ترين و انسانی ترين موضوع گناباد، آب است. من کمی با داده هایی که درباره قنات ها داریم مسئله را برایتان باز کنم. به اين آمار توجه بفرماييد. در سطح شهرستان گناباد 1150 رشته قنات موجود است. در صورتي که به طور متوسط براي هر کدام 10 هزار متر  طول در نظر بگيريم. (ما قنات 33 هزار متري هم داريم. قنات 200 متري هم د اريم) يازده ميليون و صد و پنجاه هزار متر کانال حفر شده است. در صورتي که در هر قنات به فاصله هر 50 متر يک چاه حفر شده باشد 22 هزار و سيصد حلقه چاه حفر شده است در صورتي که عمق هر چاه را (حداقل 10 و حداکثر 300 متر)  145متر به طور متوسط  محاسبه کنيم سه ميليون و دويست و سي و سه هزار و پانصد متر چاه حفر شده است. و هر گاه هر متر چاه يا قنات را يک متر مکعب محاسبه کنيم 14 ميليون و سيصد و هشتاد و سه هزار و پانصد متر مکعب خاک از عمق زمين بيرون آمده است! شما مي دانيد که اينها همه کار انسانهايي بوده است که در آن محل مي زيسته اند واقعاً آمار حيرت آوري است و عظمت این شاهکار ها را نشان میدهد. حالا مقايسه کنيد با مشکلات و درد دل هاي فعلي مسئولين. مسائل مردم قديم چه بوده است مسائل حالا چيست! واقعاً ما بايد به گذشته مان بسيار افتخار کنيم.

در اين ميان قنات قصبه گناباد خود شاهکاري عظيم است. اين قنات دارای 7 شاخه است و نزديک 34 کيلومتر طول اين شاخه ها است و يکي از مواردي که در اين قنات هست و شايد در هيچ جاي دنياي رخ نداده است عبور از لايه سنگ بسيار محکمی است. چيزي حدود 100 متر در دل  کوه سنگ مرمر مانندی سوراخ کرده اند و به يک سفره آبي بزرگ رسيده اند در 9 کيلومتري مظهر به بعد که همه قنات ها  در آنجا متوقف شده اند. و به يک سفره آبي رسيده اند که بسيار بزرگ و تمام ناشدني است.
 و يک مسئله تاسف بار اينکه از اين 7 شاخه فقط يک شاخه آب دارد (شاخه اصلي) واز آن شاخه 150 ليتر آب در ثانيه خارج مي شود.

 ما در مسير قنات محلي داريم به نام آب بند. آنجا متصدي داشته است به نام بالاخانه دار آب بند، در قصه های بومی آمده است زمانی که مامورین مالیات دولتی به سوی منطقه می آمده اند جلوی آب را می گرفته اند که مالیات کمتری بدهند. اما از نظر علمی کارکرد این آب بند ها بسیار مهم و حیاتی بوده است   در آن محل جلوي آب را مي بسته اند تا در زمستان سفره های زيرزميني آب ذخيره کنند و در تابستان دوباره استفاده شود. آیا اکنون به فکر کسي اين مسائل مي رسد؟! در زمستان و تابستان آب مي آيد و به هدر مي رود و کسی هم به فکر نیست.  راز بند شدن اين 6 شاخه چيست و چرا هر 7 شاخه را فعال نمی کنند؟ طبق بررسي هاي انجام شده  يک چاه يا دو چاه ريزش کرده است و آب پس خورده است وآن شاخه را از دور خارج کرده است. حالا اگر اين  باز شود حساب کنيد چه خواهد شد.

زیبایی قنات فقط درون زمین نیست. از مسائل مهم ديگر قنات بعد از خروج آب از مظهر است. در گذشته آب نه تنها زمين هاي خود گناباد (منطقه قصبه شهر و نوغاب) را سيراب مي کرده است بلکه شب ها بعد از آبیاری در آنجا وارد کانال آب رو بسته اي مي شده است که به آن قُمِش مي گويند. اين آب در زیر قمش حدود 9 ساعت حرکت می کرده است و در 15 کيلومتري شمال گناباد در منطقه ای به نام حوض سرخ بيرون مي آمده است و شهر ديگري را آبياري مي کرده است . ما در آنجا سايت باستاني داريم . مطالعات زیادی انجام شد ه و نشان داده است مساحت منطقه مسکوني آنجا فقط 4 هکتار بوده است. این تمدن هنوز کاملا شناخته شده نیست و جای کار بسیار دارد

• گناباد در اسطوره وتاریخ : از وزارت سلجوقی تا دربار صفوی 

 شهر ما افتخارات تاريخي بسياري دارد که باید روی جنبه های مختلف آن کار شود ولي متاسفانه برخي مسائلي را مطرح مي کنند که اصلاً‌ علمي نيست يا ربطي به ما ندارد،
از جمله قلعه فرود است. برخی معتقدند قلعه فرود گناباد همان قلعه معروف است . درصورتی که حقایق تاریخی چیز دیگری می گوید
اول بدانيم که همه شخصيت هاي شاهنامه غيرحقيقي هستند و این ها توسط خود حکیم فردوسی ساختهو پرداخته شده اند.
بندهش مي گويد: «دژ فرود که در کنارش ده کلات قرار دارد در بام سرخس است» و اين قلعه فرود ما که کلات در کنار آن است  اصلاً لزومي ندارد که به آن ماجرا مربوط بدانيم بلکه بايد بدانيم اين قلعه يکي از قلعه هاي اسماعيليان بوده است و بس.

از مسائلی که باید مورد توجه باشد و مایه افتخار ما   جنگ يازده رخ با دوازده رخ است. که طولاني ترين داستان شاهنامه با بيش از 2700 بيت است که ماهيت و غرور ايرانيان را در مقابل تورانيان به رخ مي کشد. ايرانيان در جنگ پشنگ از تورانيان شکست مي خورند ولی دوباره باز می گردند. در گناباد جنگ ديگري رخ مي دهد. ايرانيان در زيبد مستقر مي شوند. تورانيان هم در گناباد چادر مي زنند و بيابان گناباد شاهد اين جنگ مي شود. اين جنگ براي فردوسي بسيار مهم بوده است و حال ود هواي خاصي به آن داده است. شخصيت پردازي آن به گونه اي است که انسان ياد حمله کربلا در تاريخ اسلام ميافتد. تورانيان با اين جنگ پرچيده مي شود و ایران سربلند می گردد. باید روی این نماد ها کار شود تا نسل جدید با گذشته در ارتباط بماند. حقیقتا مسئولين ما چقدر در نمادسازي اين مفاهيم کار کرده اند؟

 مفاخر گناباد را نبايد دست کم گرفت. در قرن سوم هجري با آمدن حضرت محمد عابد به منطقه کم کم جايگاه والاي آن شکل مي گيرد و سرزمین عالم پرور می شود. .منصور ريابي و برادرش مسعود ريابي از بزرگان دوران سلجوقي هستندکه به وزارت هم مي رسد. منصور ریابی یک وزیر عادی نبوده است .يعني از نظر علم و تقوا ضرب المثل زمانش بوده است و نصيحت هاي او به طغرل در تاريخ موجود است. در دوره صفوي نيز بزرگان بسياري از شهر ما برخاسته است. چنانکه شاردن در سفرنامه اش مي گويد" گويا که در گناباد يک مدرسه نجوم هست براي اينکه تمام منجمان دربار  گنابادي بوده اند. خاندان ميرزا شفيع و ملامظفر تا 4 نسل منجم بوده اند. بايد خاطر نشان کنم منجم در آن زمان جايگاه ويژه اي داشته است به عبارتي رشته حيات حاکم در دست آنها بوده است در پيشگويي ها  تشخيص ايام سعد و نحس پادشاهان به آنها اعتماد زيادي داشته اند.
در کتاب منتخب من السياق که به معرفي چند هزار دانشمند ايراني مي پردازد بيش از ده دانشمند گنابادي آورده شده است که با جنابدي نام برده شده اند.

• پیشنهاد به مسئولین : نماد سازی کنید

 سامان دهي قنات را واقعاً‌جدي بگيريد. با برنامه ريزي و ساماندهي جدي بايد يک کميته کارشناسي در گناباد يا مشهد تشکيل دهيد و پيگير کار باشد من هنوز نفهميده ام قنات قصبه را به چه شکل مي خواهند سامان دهند. حال اينکه جاي بسيار صحبت دارد. آنچه که من اطلاع دارم فردي که قرار بوده طرح ابتدايي کار را تهيه کند نقشه که من آن را تهيه کرده ام برداشته بود و چند خط کشيده بود و مثلاً‌حريم قنات را مشخص کرده است. با اين مسائل نبايد شوخي کرد به امید سازمان میراث فرهنگی هم نباشید خودمان باید کاری بکنیم.
 هر شهري به يک عنواني در میان مردم معروف است گناباد ما به سفال معروف بوده و بايد باشد. اينجا وقت نيست من بايد بيايم و مفصل درباره انواع سفال گناباد صحبت کنم. سفال گناباد ريشه در اسطوره هاي بشري دارد. متاسفانه همه اين قضيه را فراموش کرده اند.
 شما به ميبد يزد که مي رويد مي بينيد چگونه اين هنر سفال خود را سامان داده اند چندين کارخانه مکانيزه با توليد انبوه که کاميون ها به رديف ايستاده اند تا سفال هاي توليد شده را بار بزنند و به بازارهاي خارج از کشور ببرند. ما چقدر فرصت سوزي مي کنيم. چه کسي مي خواهد اين مسائل را پيگيري کند؟

 من يک نماد از سفال طراحي کرده ام با کمک یکی از اساتید دانشگاه تهران.  اين نماد به گونه اي است که از دو طرف خود را نشان دهد. يک مجموعه اي از بشقاب و کاسه و  تنگ به ارتفاع حدود 4 متر چند سال قبل آن را به فرمانداري بردم پيشنهاد دادم بهترين محل برای نصب اين نماد ميدان مند در جاده سنتو است. آن موقع گفتند که اين ميدان متعلق به جهاد است و ما اجازه تصرف نداريم و از سويي خيلي هم ما را مسخره کردند. اين نماد در ايجاد نگاه مثبت به هنر شهرستان بسيار مهم است. آقای شهردار شما که نماینده مسئولین در این جمع هستید باید به این مسائل توجه کنید.

منبع: گناباد نیوز