بررسي باستانشناسي در گناباد نشان داده حداقل از هزاره سوم پيش از ميلاد سفالگري در اين منطقه رواج داشته است.

سفال‌هاي پراكنده در محوطه‌هاي باستاني و جمع‌آوري شده از لايه‌هاي تمدني به دنبال حفاريهاي باستانشناسي تا اواخر دوران صفوي در گناباد حاكي است كه سفالگري در منطقه همانند ديگر محوطه‌ها و زيستگاه‌هاي خراسان بوده و وجه مشخصي نداشته است.

با اين وصف از اوايل قرن دوازدهم هجري نوعي سفال جديد با ويژگيهاي خاص در گناباد ظاهر شده كه در كارگاه‌هاي متعدد روستاي "مند" واقع در حاشيه شمالي شهر گناباد ساخته مي‌شود.

سفال مند گناباد به دليل وجود خاك مخصوص در آن منطقه كه سرخ است از ويژگي خاصي نسبت به ديگر سفالهاي كشور برخوردار است.

به رغم منحصربفرد بودن اين نوع سفال، به دليل مشكلات مبتلابه سفالگران و بي‌توجهي نسبت به جايگاه اين هنر ارزشمند، نام آن در فهرست رشته‌هاي در معرض خطر و منسوخ شدن قرار دارد.

هم‌اينك تنها ‪ ۱۵‬كارگاه توليد "سفال مند" با هنرمندان محدود در گناباد فعال است و هيچ آماري مبني بر شمار واحدهاي خانگي در اين شهرستان در دست نيست.

با توجه به وجود آموزش رشته سفالگري در يكي از هنرستانهاي آموزش و پرورش در گناباد، به عقيده كارشناسان همچنان اين صنعت زيبا و منحصربفرد گناباد بي‌رونق است به شكلي كه ادامه اين روند موجب منسوخ شدن آن مي‌شود.

نقوش برجسته در سفالهاي گناباد شامل گروه‌هاي انساني، حيواني، گياهي و هندسي هستند كه دسته‌اي از آنها صرفا تزييني و دسته‌اي ديگر ظاهرا ريشه اسطوره‌اي دارند.

سفال مند گناباد در دو نوع سفال "رسي" و سفال "بدل چيني" ساخته مي‌شود كه گرچه در ساخت و فرم دادن آنها كارهاي همانندي صورت مي‌گيرد اما به لحاظ مواد تشكيل‌دهنده ، تهيه و آماده‌سازي مواد با هم تفاوت دارند.

نوعي از سفال گناباد كه به آن سفال رسي نيز مي‌گويند از نوعي خاك معمولا قرمز رنگ است و نوع ديگر آن سفال بدل چيني است، نوعي سفال با گل سفيد رنگ كه قدمت آن را از سفال رسي روستاي مند بيشتر مي‌دانند.

ماده اوليه اين نوع سفال تركيب پودر سنگ سفيد و گل سرشور است كه پس از تهيه مواد اوليه و مراحل تبديل مواد اوليه، گل آماده همسفر شدن با دستان نقش بند سفالگر و چرخ سفالگري مي‌شود.

چرخ مي‌چرخد و اين دستان استاد سفالگر است كه خاك را به هنر كيميا مي‌كند.

نقاشي روي بدنه سفالينه‌ها بستگي به ميزان لطف دستان استاد بر روي گل دارد كه قدر اين لطف ارزش خاك آب و آتش ديده را تعيين مي‌كند و او است كه قلم مي‌كشد و نقش عشق مي‌زند كه سفالينه بالاي طاقچه ميهمان‌خانه سبب حيرت بينندگان و هنردوستان شود و يا در مطبخ، سنگ دست باشد.

نقاشي روي بدنه ظرفهاي سفالي از قدمت بسياري برخوردار است.

در گذشته جهت تهيه رنگ براي نقاشي از خاكهاي رنگ طبيعي و اكسيدهاي فلزاتي كه وجود داشته استفاده مي‌كردند و موضوع نقاشيها عمدتا طبيعت مانند كوه، درخت و خورشيد بوده كه بيشتر جنبه تقدس داشتند.

در دوره اسلامي كيفيت و موضوع نقشها تا حدودي دگرگون شد و با لعاب شيشه‌اي سبب گشت نقشه‌ها و نقاشيهاي سفالگران بر روي محصولات سفالي بيشتر تثبيت شود.

براي ايجاد نقش ابتدا زمينه را با لعاب سفيد اندود مي‌كنند و سپس روي نقشها را با لعاب شيشه‌اي بي‌رنگ مي‌پوشانند و در ادامه سفالينه‌ها را به كوره و آتش مي‌سپارند تا در آتش كوره پخته و جلا يابند.

عمده نقوش سفالينه‌هاي مند گناباد ريشه در اسطوره و تاريخ دارند لذا مي‌توان با مطالعه آنان به تاريخ اسطوره‌ها و افسانه‌ها سفر كرد.

از جمله نقشهاي اسطوره‌اي و تاريخي مي‌توان به نقش خورشيد، ماهي، درخت، پرنده، بته جقه و گل اشاره كرد.

اين نقش در اصطلاح سفالگران مندي به "خورشيد خانم" شهرت دارد.

خورشيد در فرهنگ ايران باستان از جايگاه والا و مهمي برخوردار و در انديشه ايرانيان خورشيد جاودانه بوده و از فروغش بركت و حاصلخيزي به جهان عرضه مي‌شد.

در گناباد هم خورشيد تابان بيش از هر پديده ديگري خودنمايي كرده و توجه هنرمندان اين سرزمين را به خود جلب نموده تا جايي كه عنصر اصلي تزيين ظروف سفالي شده است.

به نظر مي‌رسد تقدس خورشيد نيز در اين خطه وامدار كويري بودن منطقه و نقش تعيين‌كننده تابش خورشيد بر امور روزمره مردم بوده است.

نقش ماهي و درخت نيز يكي از عناصر عمده تزيين ظروف سفالي مند گناباد است و معمولا به دو صورت افقي و عمودي بر بدنه ظروف و سطح داخلي آن نقش بسته است.

بر بدنه برخي ظرفهاي استوانه‌اي مند گناباد كه با نقش ماهي زينت يافته درختي در ميان دو ماهي نقش بسته كه يكي از ماهيها وارونه كشيده شده و سر درخاك كرده گويي در جوار درخت چيزي جستجو مي‌كند.

در نقوش تزييني نيز از سبك و سياق خاصي پيروي نشده و بيشترين نقشي كه بر عهده گرفته‌اند پر كردن زمينه خالي است.

در رنگ آميزي نقشها از رنگهاي زرد، سبز و آبي استفاده مي‌شود.

به هر شكل سفال مند گناباد يكي از منحصربفردترين سفالينه‌ها در كشور است كه نشانگر اصالت فرهنگي و تمدن كهن خراسان مي‌باشد