نويسنده: محمدرضا سيف اللهي
برنامه اي كه از يكي از شبكه هاي تلوزيون ايران پخش شد، باعث شد من اين جستجو را پيرامون بخشي فراموش شده از تمدن طلايي ايران قديم ، هرچند مختصر انجام بدهم كه لا اقل حس كنجكاوي و همچنين ناسيوناليستي(ميهن گرايي) خودم را تا اندازه اي جوابگو باشم... همراه من باشيد تا گشت و گذاري كوتاه در تمدن فراموش شده خود داشته باشيم.
قنات گناباد يا به تعبير من تخت جمشيد زير زميني به تنهايي نشانگر اوج شكوفايي ايران در 2500 سال پيش( حدود 500 سال قبل از تولد عيسي مسيح) ميتواند باشد.
بنا به تحقيقات باستان شناسان تمامي تمدن هاي باستاني در كنار منابع آبي مانند رودخانه ها،چشمه ها و... بنا نهاده شده و رشد و بسط يافته. تطبيق انسان با محيط در طول تاريخ نشانگر هوش و ذكاوت اين موجود بوده و چه شگفت كه مرد پارسي توانسته با حفر قنات محيط زندگي را وادار به تامين نيازش كند. يعني او به دنبال راه آسان تامين آب، زندگي نزديك رودها و چشمه ها و محدود كردن خود به اين منابع نبوده و زمين را با فناوري پيچيده و گسترده اي مجبور به تامين آب مورد نياز شرب و كشاورزي خود كرده. حفر کانالهای عظیم، انتقال آب به وسیلهی جویهای درارتفاع در امپراطوری روم، آبرسانی توسط لولههای سفالین در دورههای پیش از تاریخ و همچنین ابداع فنآوری قنات را میتوان از نمونههای برجستهی دستیابی به علوم مهندسی در دوران تاریخی ذکر کرد. بشر در آن زمان با احاطه و شناخت بر علوم هواشناسی و خاکشناسی، علم مسّاحی و نقشهبرداری، علم نیارش سازه (استاتیک) و فن ساخت و ساز، موفق به بهوجود آوردن دستآوردهایی شده که در حال حاضر نیز با وجود امکانات بسیار پیشرفته چندان سهلالوصول نمیباشند.
بنا به نظر محققان بيشينه قنات در ايران به بيش از 2500 سال پيش يعني زمان هخامنشي باز ميگردد كه نمونه شگفت و عجيب اين فناوري يعني قنات قصبه شهر گناباد شاهد زنده اين قدمت ميباشد. در زمان دقيق حفر اين قنات اختلاف نظر وجود دارد چنانكه در داستان معروف "دوازده رخ" شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسي احداث اين قنات به قبل از "كيخسرو" ميرسد.
برخي تاريخ نگاران هم با استناد بر سفالهاي به دست آمده از كناره برخي چاههاي شاخه اصلي، احداث اين قنات را به دوره هخامنشي يعني دو هزار و ۵۰۰ سال قبل دانستهاند و آنها را مشابه باسفالهاي مربوط به دوران هخامنشي درنواحي باختر ودهانه غلامان سيستان ذكر كردهاند.
و لي به نظر نويسنده علت اين است كه از دورهی ماقبل هخامنشي سنگنبشتههاي اندكي باقي مانده و چون سند مكتوب از ماقبل اين دوره وجود ندارد اين دوره را به غلط دورهی ماقبل تاريخ ميدانند در حالي كه علم باستانشناسي، مردمشناسي و زبانشناسي رازهاي نهفتهی زيادي را از دوران ماقبل تاريخ براي انسان آشكار نموده است.
ميدانيم كه تاريخ مدنيت و تاريخ شفاهي در ايران بسيار ديرينهتر از دورهی هخامنشي است و اصولاً يافتههاي باستانشناسي در شرق چين و آسياي مركزي و شرق ايران ثابت ميكند كه مدنيت در شرق ايران و داستانهاي ايران و توران مربوط به دوراني بيشتر از پنجهزار سال قبل ميشود، يافتههاي باستانشناسي شهر سوخته و جيرفت و آثار به دست آمده از تمدن هليل رود و آثار تمدن شهرنشيني هفتهزار ساله در غرب ايران (مادها) اين فرضيه را اثبات ميكند، در حالي كه سنگنبشتهها و تاريخ مدون ايران، تنها دوهزار و پانصد سال اخير را، آن هم به طور ناقص پوشش ميدهد. پس ميتوان تاريخ دستيابي ايرانيان به اين فناوري را چيزي حدود هفت تا ده هزار سال پيش دانست...
براي كوتاهتر شدن اين مطلب تنها به ذكر چند مشخصات چند قنات شگفت انگيز بسنده ميكنم و پيشنهاد ميكنم براي مطالعه بيشتر به منابع ذكر شده در آخر پست مراجعه فرماييد.
در حال حاضر عميقترين قنات ايران، قنات قصبهی گناباد است با حدود ٣٤٠ متر عمق مادر چاه آن (طول برج ايفل كه حدود سال 1800 ميلادي ساخته شده و نماد فناوري در پاريس ميباشد حدود 300 متر است!!)، و طولانيترين قنات در منطقهی يزد قرار دارد با طول ١٠٠ كيلومتر. قنات قصبهی گناباد پيشينهی تاريخي ٢٥٠٠ ساله دارد و بيش از دو هزار هكتار از اراضي كشاورزان اين شهرستان را به صورت سنتي آبياري ميكند. در قنات قصبه با ٣٣١٣٣مترطول، ٣٤٠ مترعمق و ٤٧٠ حلقه چاه كه در دوران هخامنشيان و يا قبل از آن حفر شده است با يك محاسبهی سرانگشتي ميتوان گفت ٥٦ هزار تن خاك و سنگ براي حفر مادر چاه و چاههاي عمودي اتصالي و كانال افقي سراسري توسط كارگران و مقنيان جابهجا شده است و جابهجايي اين حجم خاك بدون ترديد كمتر از عظمت اهرام مصر نيست. قنات قصبه به عنوان عميقترين قنات دنيا، ميراث فرهنگي و تمدني عظيمي است و بدون شك يكي از عجايب تمدن بشري به شمار ميرود. قنات قصبه از نظر طولي (٦٠ كيلومتر) دومين قنات ايران بعد از قنات زارچ يزد محسوب ميشود و پرآب ترين قنات منطقهی كويري است.
پرآبترين قنات ايران، قنات اكبرآباد فسا است و قديميترين قنات ايران، قنات ابراهيمآباد اراك ميباشد و عجيبترين قنات ايران، قنات دوطبقهی مون اردستان است كه حدود ٨٠٠ سال پيش احداث شده است. اين قنات چاههاي مشترك ولي مادر چاهها و مظهر متفاوت دارد. قناتهاي تهران و ري كه دشت ورامين را آبياري ميكردند تا ٣٠ سال قبل جزء پرآبترين قناتهاي دنيا بودند ولي در ٢٠ سال گذشته به دليل تخريب مادر چاهها و عدم لايروبي از رونق افتادهاند. تاریخ حفر اين قناتها به دورهی صفوي و قاجاريه برميگردد. در تهران حدود ٣٠٠ قنات وجود دارد كه بعضي از آنها يكديگر را به صورت ضربدري قطع ميكنند قناتهاي تهران در منطقهی محمود آباد به دليل خاكبرداريهاي زياد كورهپزخانهها و به دليل عمق كم، به صورت روباز مسير خود را تا ورامين ادامه ميدهند. يكي ديگر از قناتهاي جالب و قديمي ايران قنات كيش ميباشد كه در سال ١٣٧١ كشف شد. قنات دو هزار ساله كيش با شهر زيرزميني ساخته شده در آن از مكانهاي ديدني كيش است. در مسير اين قنات، چاههايي به چشم ميخورد كه در گذشته براي لايروبي قنات حفر شده بود. تاکنون ٢٠٠ حلقه از این چاهها در مسیر قنات شناسایی شده است که فاصلهی هر کدام از یکدیگر به ١٤ تا ١٦ متر میرسد. سقف قنات را لایههای مرجانی به ضخامت ٢ تا ١٥ متر و لایههای زيرين قنات را خاك نفوذناپذير مارني تشكيل ميدهد كه اين خاصيت باعث شده است تا آب باران پس از نفوذ از لايههاي مرجاني در عمق نفوذناپذير زمين تشكيل سفرههاي آب زيرزميني را بدهد. چهار كيلومتر از مسير اين قنات تاكنون حفاري و لايروبي شده است و هم اكنون در عمق ١٥ متري اين قنات شهري زيرزميني با كاربري سياحتي و تجاري در حال ساخت و تكميل است.
در حال حاضر در ايران حدود ٤٠٠٠٠ قنات به طول ٢٧٢٠٠٠ كيلومتر وجود دارد كه فقط در استان خراسان ٧٢٣٠ رشته قنات با آبدهي ١٨٥٠٠٠٠٠٠٠ سانتي متر مكعب در ثانيه وجود دارد يعني ٩ برابر ذخيرهی سد كرج و ١٤٠ برابر ذخيرهی سد طرق. در تهران، دست كم ٣٠٠ رشته قنات شناخته شده، خفتهاند كه طول بعضي از آنها به ١٨٠٠٠ متر ميرسد.
------------------------------------------------***حاشيه ***-------------------------------------------------------
به ارقام زير توجه كنيد:::::
خبرگزاري جمهوري اسلامي ۸۶/۰۴/۰۷
رييس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري گناباد گفت: يك ميليارد ريال براي مطالعات طرح گردشگري بزرگترين و عميقترين قنات جهان معروف به " قنات قصبه " در اين شهرستان اختصاص يافته است.
.........................
دکتر رضا قراخانلو رئیس کمیته ملی المپیک در گفتگوی اختصاصی با خبرنگار " مهر" با بیان این مطلب افزود: از توجه ویژه رئیس جمهور و پیگیری های مهندس علی آبادی در این زمینه تشکر و قدردانی کنم.
وی اضافه کرد: امیدوارم با توجهی که همواره مجلس و کمیته تربیت بدنی به بخش ورزش داشتند حمایت ها تکمیل شود و بودجه 25 میلیاردی که تا کنون برای کمیته المپیک اختصاص یافته تا سقف مورد نظر 32 میلیارد افزوده شد تا ورزشکاران ملی پوش کشورمان در بازیهای آسیایی دوحه قطر حضوری قدرتمند و شایسته داشته باشند.
منابع:
اصلي:
1.ماهنامه آفتاب (دانشجويان دانشگاه واترلو) سال دوم/ شمارهی 9/شهریور، مهر، و آبان ٨۵
2. سايت خبر گذاري ايرنا http://www2.irna.com
3.سايت تبيان http://old.tebyan.net
4.سايت كميته ملي المپيك http://www.olympic.ir
5. سايت ماهنامه آفتاب http://www.aftab-magazine.com/articles/2006099.html
فرعي:
1. مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی قنات. یزد ١٣٧٩
2. مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آب
3. روزنامهي اعتماد
4. روزنامهي ایران امروز
5. وب سایت سرزمین اهورایی
6. خبرگزاری میراث فرهنگی
7. مرکز توسعه تجارت کیش
8. ماهنامهي الکترونیکی بهارستان (شمارهي هفدهم)
9. روزنامهي همشهری - اردیبهشت ماه ١٣٧٩
10. وبسایت کاریز
